Alex Hoang của UCANews, ngày 04/08/2026, viết để trả lời câu hỏi: tại sao một cuốn sách viết về Hồ Chí Minh với ý định ca ngợi nhân vật này lại mang lại cho tác giả của nó nhiều chỉ trích đáng ngại bởi những người vẫn còn tôn thờ nhân vật được họ coi là “cha già dân tộc” này. Ông viết:

Một cuốn sách nhằm mục đích đưa Hồ Chí Minh đến gần hơn với độc giả trẻ tuổi lại dẫn tác giả vào một cuộc điều tra an ninh quốc gia.

Khi cuốn sách "Đối thoại với Thanh" lặng lẽ xuất hiện tại các hiệu sách Việt Nam vào cuối năm 2025, ít ai ngờ rằng nó sẽ trở thành một trong những vụ tranh cãi xuất bản được theo dõi sát sao nhất cả nước. Tác giả cuốn sách, Nguyễn Thanh Nam, là một nhân vật nổi tiếng trong lĩnh vực công nghệ và giáo dục của Việt Nam. Từng là một lãnh đạo cấp cao tại Tập đoàn FPT, ông đã có nhiều thập niên làm việc trong lĩnh vực kinh doanh, đổi mới và giáo dục. Ông cũng từng giảng dạy Tư tưởng Hồ Chí Minh tại trường đại học trong một thời kỳ sự nghiệp, và không được nhiều người coi là một nhà bất đồng chính kiến.

Cuốn sách của ông không nhằm mục đích thách thức nhà lãnh đạo sáng lập Việt Nam. Thay vào đó, nó sử dụng lối văn phong đối thoại để kể lại những câu chuyện từ cuộc đời Hồ Chí Minh, đồng thời rút ra những bài học về lãnh đạo, giáo dục và quản lý cho độc giả đương thời. Trong vài tháng đầu, cuốn sách hầu như không thu hút được sự chú ý của công chúng.

Điều đó đã thay đổi vào giữa năm 2026, khi những lời chỉ trích lan rộng trên các phương tiện truyền thông nhà nước và mạng xã hội. Sau đó, các nhà chức trách đã xem xét lại cuốn sách, và nhà xuất bản đã thu hồi nó khỏi lưu thông.

Tháng trước, cảnh sát thông báo rằng Nguyễn Thanh Nam đã bị bắt theo Điều 117 Bộ luật Hình sự Việt Nam, với cáo buộc rằng cuốn sách và các video trực tuyến liên quan chứa nội dung xuyên tạc lịch sử và xúc phạm về Hồ Chí Minh, Đại tướng Võ Nguyên Giáp và các nhà lãnh đạo khác, theo các báo cáo của truyền thông nhà nước. Cuộc điều tra vẫn đang tiếp diễn, và chưa có tòa án nào phán quyết về tội lỗi của ông.

Tuy nhiên, đối với nhiều người quan sát, khía cạnh hấp dẫn nhất của vụ án nằm ở sự mâu thuẫn rõ ràng của nó. Không giống như nhiều vụ án liên quan đến Điều 117, Nguyễn Thanh Nam không phản bác tầm quan trọng lịch sử của Hồ Chí Minh. Xuyên suốt cuốn sách, ông khắc họa nhà lãnh đạo cách mạng không phải là một biểu tượng xa vời mà là một con người có cuộc đời vẫn còn chứa đựng những bài học cho các thế hệ trẻ.

Sự nghịch lý đó đã giúp vụ án gây được tiếng vang vượt ra ngoài một tranh chấp xuất bản đơn thuần.

Hơn cả một nhân vật lịch sử

Để hiểu được sự tranh cãi, cần phải hiểu vị trí của Hồ Chí Minh ở Việt Nam. Bên ngoài đất nước, ông chủ yếu được nhớ đến như nhà lãnh đạo cách mạng đã dẫn dắt cuộc đấu tranh giành độc lập của Việt Nam. Tuy nhiên, trong nước, vai trò của ông còn mở rộng hơn nhiều.

Chân dung của ông được treo trong các trường học và văn phòng chính phủ trên khắp đất nước, trong khi tư tưởng chính trị của ông vẫn là một phần của chương trình giảng dạy đại học. Cuộc đời ông tạo thành một phần thiết yếu trong câu chuyện chính thức về độc lập và xây dựng nhà nước của Việt Nam.

Do đó, sách về Hồ Chí Minh hiếm khi được đọc như những tác phẩm lịch sử đơn thuần. Chúng cũng được đọc trong mối liên hệ với một trong những biểu tượng chính trị và quốc gia trọng tâm của đất nước.

Sự phân biệt đó có thể định hình cách một tác phẩm được diễn giải, bất kể ý định của tác giả.

Ủng hộ một biểu tượng — hay diễn giải nó?

Nhìn từ góc độ đó, trường hợp này đặt ra một câu hỏi rộng hơn là việc Nguyễn Thanh Nam ủng hộ hay phản đối hệ thống chính trị của Việt Nam. Không có gì trong sự nghiệp công khai của ông cho thấy ông tìm cách thách thức tính hợp pháp của Hồ Chí Minh. Ngược lại, cuốn sách của ông dường như thể hiện sự ngưỡng mộ trong khi thử nghiệm một phong cách kể chuyện khác.

Do đó, trường hợp này mời gọi một câu hỏi tinh tế hơn: khi viết về một nhân vật vừa là một nhân vật lịch sử vừa là một biểu tượng quốc gia, liệu việc thể hiện sự tôn trọng có đủ hay không? Hay tính hợp pháp của công chúng cũng phụ thuộc vào cách thể hiện sự tôn trọng đó?

Nhiều quốc gia phải đối diện với những căng thẳng tương tự. Những nhân vật sáng lập như Mustafa Kemal Atatürk ở Thổ Nhĩ Kỳ hay Tôn Trung Sơn ở Trung Quốc và Đài Loan đảm nhiệm những vai trò vượt ra ngoài phạm vi nghiên cứu lịch sử thông thường. Họ được dệt nên trong bản sắc dân tộc, và những cách diễn giải mới có thể mang ý nghĩa chính trị ngay cả khi được trình bày dưới dạng tác phẩm văn học hoặc giáo dục. Một nhà văn có thể tin rằng phong cách thân mật hoặc đối thoại hơn giúp độc giả hiểu rõ hơn về một nhân vật lịch sử. Những người khác lại cho rằng cách tiếp cận tương tự làm giảm đi ý nghĩa biểu tượng gắn liền với nhân vật đó. Sự khác biệt rất nhỏ nhưng quan trọng. Đó không nhất thiết là sự khác biệt giữa lòng trung thành và sự phản đối, mà là giữa lòng trung thành với một biểu tượng và lòng trung thành với một cách thức được chấp nhận để thể hiện biểu tượng đó.

Cuộc tranh luận không chỉ giới hạn trong giới văn chương hay pháp luật. Trên mạng xã hội Việt Nam, một số nhà bình luận đã so sánh với các giai đoạn trước đây của các chiến dịch chính trị, trong đó người ta công khai chỉ trích những người bị cho là đã vượt qua những ranh giới tư tưởng được chấp nhận. Một số người đặt câu hỏi liệu mạng xã hội có thể tạo ra những hình thức áp lực tư tưởng mới hay không, mặc dù những so sánh như vậy vẫn còn gây tranh cãi.

“Điều khiến mọi người lo lắng không chỉ là phản ứng chính thức, mà còn là tốc độ leo thang của sự chỉ trích từ công chúng”, một biên tập viên tại Hà Nội cho biết, người này yêu cầu giấu tên vì tính nhạy cảm của vấn đề.

Đối với một số người Việt Nam, khía cạnh đáng lo ngại nhất của vụ việc là sự chỉ trích mạnh mẽ nhất ban đầu dường như không đến từ những người có tư tưởng đối lập, mà từ những người, giống như chính Nguyễn Thanh Nam, bày tỏ sự ngưỡng mộ đối với Hồ Chí Minh.

Từ xuất bản đến an ninh quốc gia

Diễn biến của vụ việc cũng thu hút sự chú ý. Cuốn sách “Đối thoại với Thanh” không phải là một ấn phẩm ngầm. Nó đã trải qua hệ thống cấp phép của Việt Nam và được phát hành bởi một nhà xuất bản được cấp phép chính thức, có nghĩa là nó đã được xem xét và phê duyệt trước khi đến tay độc giả.

Chỉ sau khi sự chỉ trích của công chúng xuất hiện, chính quyền mới xem xét cuốn sách. Theo các tuyên bố chính thức, nhà xuất bản sau đó phải đối diện với các biện pháp trừng phạt hành chính liên quan đến cả quy trình xuất bản và chính cuốn sách. Ở giai đoạn đó, tranh cãi dường như vẫn xoay quanh các tiêu chuẩn xuất bản và cách diễn giải lịch sử.

Tính chất pháp lý của vụ án đã thay đổi khi các nhà điều tra viện dẫn Điều 117, một điều khoản liên quan đến tội phạm an ninh quốc gia. Liệu bằng chứng cuối cùng có đáp ứng các yêu cầu của luật đó hay không sẽ được xác định thông qua quá trình tố tụng.

Tuy nhiên, chuỗi sự kiện này đã làm dấy lên cuộc thảo luận rộng rãi hơn trong cộng đồng xuất bản Việt Nam. Nếu một ấn phẩm được cấp phép sau đó có thể trở thành một phần của cuộc điều tra hình sự, thì ranh giới nằm ở đâu giữa phán đoán biên tập, diễn giải lịch sử và rủi ro pháp lý?

Một câu hỏi lớn hơn cả một cuốn sách

Ý nghĩa lâu dài của vụ án có thể vượt ra ngoài phạm vi của chính Nguyễn Thanh Nam. Trong nhiều thập niên, các tác giả Việt Nam thường tập trung vào một câu hỏi thực tế trước khi viết về các chủ đề nhạy cảm: Liệu tác phẩm này có thể được xuất bản hay không?

Vụ án của ông Nam cho thấy một câu hỏi thứ hai giờ đây có thể quan trọng không kém: Liệu một tác phẩm có tiếp tục được hiểu theo cùng một cách sau khi nó được đưa vào tranh luận công khai hay không?

Sự không chắc chắn đó có thể ảnh hưởng không chỉ đến các nhà văn mà còn cả các biên tập viên và nhà xuất bản đang xem xét các dự án liên quan đến lịch sử, chính trị hoặc các nhân vật quan trọng của quốc gia. Không câu hỏi nào trong số này quyết định kết quả vụ án của Nguyễn Thanh Nam, mà vẫn thuộc về tòa án.

Nhưng vụ việc này đã làm nổi bật một vấn đề rộng hơn mà nhiều xã hội đang phải đối diện, nơi các nhà lãnh đạo lịch sử cũng đóng vai trò là biểu tượng chính trị trường tồn. Hiện tại, ranh giới giữa diễn giải và sự chấp nhận vẫn còn khó xác định.

______________________________________

*Quan điểm được thể hiện trong bài viết này là của tác giả và không nhất thiết phản ánh lập trường biên tập chính thức của UCA News.