Địa danh là một hiện tượng ngôn ngữ, nó là “khối ngôn ngữ kí sinh” được dùng để định danh các đối tượng địa lí. Nhưng địa danh được sinh ra cùng văn hóa, phát triển cùng văn hóa, do vậy, nó cũng là một hiện tượng văn hóa. Địa danh không chỉ thực hiện chức năng cơ bản là định danh sự vật, cá thể hóa đối tượng mà còn thực hiện chức năng phản ánh. Mỗi địa danh đều ra đời trong một hoàn cảnh lịch sử cụ thể nên nó phản ánh nhiều mặt xã hội xung quanh.
Từ lâu, địa danh học đã trở thành một ngành học khá thú vị. Nhiều nhà nghiên cứu suốt đời chỉ chuyên chú mỗi lĩnh vực này. Ở Việt Nam phải kể đến nhà địa danh học Lê Trung Hoa với các công trình như Địa danh học Việt Nam, Địa danh ở Tp. Hồ Chí Minh, TS. Nguyễn Kiên Truờng với công trình Những đặc điểm chính của địa danh Hải Phòng…Riêng địa danh của tỉnh Đăk Lăk cũng là một đề tài luận án tiến sĩ của Trần Văn Dũng (Những đặc điểm chính của địa danh Đăk Lăk). Kể ra thế để biết rằng, việc nghiên cứu về địa danh là một việc làm thiết thực, mang tính khoa học.
Bài viết của chúng tôi thử đặt vấn đề tìm hiểu địa danh công giáo ở giáo phận Ban Mê Thuật - chủ yếu tập trung ở hai tỉnh Đăk Lăk và Đăk Nông.
Địa danh công giáo ở Ban Mê Thuật
Tìm hiểu thực tế địa danh công giáo ở Ban Mê Thuật, chúng tôi thấy có một số đặc điểm sau đây:
Cách định danh dựa vào nguyên quán
Đây là cách định danh xuất hiện nhiều nhất. Các địa danh này thường gợi mở cho chúng ta biết rõ nguyên quán của giáo dân tại giáo xứ đó. Chẳng hạn như, các giáo xứ gốc địa phận Vinh thường có kết cấu theo công thức: “Vinh + X” như Vinh An, Vinh Hương, Vinh Hòa, Vinh Đức, Vinh Phước,… Các Gx như Quảng Đà, Nam Thiên, Hòa Bình, Quảng Nhiêu…cũng thuộc nhóm này. Không những là địa danh của giáo xứ, chúng tôi nhận thấy rằng cách đặt tên giáo họ tại một số giáo xứ cũng thể hiện rõ xu hướng này. Chẳng hạn như Gx Vinh Đức, phần đa tên gọi các giáo họ đều trùng lặp với tên của các giáo xứ ở địa phận Vinh như Xã Đoài, Phú Linh, Kẻ Tùng, Tam Đa, Mỹ Dụ, Bố Sơn… hay Gx Vinh An cũng vậy: tên gọi cả 10 giáo họ đều có gốc địa phận Vinh (Mỹ Yên, Kẻ Đọng, Xuân Hòa, Thanh Lâm, Xuân Sơn…)
Cách định danh này mang tính hoài cổ. Bởi như chúng ta biết, sau năm 1954, rất nhiều giáo dân của các địa phận Vinh, Bùi Chu, Phát Diệm đã di cư vào Nam. Nơi mãnh đất mới lạ này, tâm hồn của họ vẫn canh cánh hướng về cố hương. Cách gọi tên như vậy cũng góp phần nhắc nhớ cho con cháu biết về nguồn cội của mình.
Cách định danh đậm chất “nhà đạo”
Cách định danh này thường gọi theo tên một nhân đức, một danh xưng nào đó của Chúa Giêsu, Đức Mẹ hay các thánh như Gx Bác Ái, Gx Thánh Tâm, Gx Thánh Linh, Gx Chính Nghĩa, Gx Phúc Lộc, Gx Mẫu Tâm, Gx. Đức Hạnh, Gx Hòa An, Gx Dũng Lạc. Ở giáo phận Ban Mê Thuật chúng tôi chưa thấy cách định danh theo tên gọi của các Thánh (Gx Dũng Lạc?). Cách định danh này thấy xuất hiện nhiều ở Tổng giáo phận Tp. Hồ Chí Minh như Gx Mạctinho, Gx Phanxico, Gx Giuse, Gx Antôn…Tuy nhiên, cách định danh giáo họ, giáo khu theo tên các vị thánh lại xuất hiện khá nhiều, như giáo họ Gioan, giáo họ Antôn, giáo họ Phêrô, giáo họ Giuse (Gx Châu Sơn), giáo họ Phêrô, Antôn, Vô Nhiễm (Gx Xã Đoài), giáo họ Phêrô Tự, giáo họ Giuse thợ, giáo họ Phaolô trở lại, giáo họ Maria Mẹ Thiên Chúa, giáo họ Phanxico (Gx Thổ Hoàng)…Khác với cách định danh thứ nhất, cách định danh này mang màu sắc công giáo rõ nét. Cách gọi tên như vậy vừa có chức năng định danh, vừa có chức năng truyền giáo. Bởi vì, khi người ngoài Công giáo gọi tên những địa danh này, họ cũng đồng thời gọi tên các nhân đức, danh xưng… của tôn giáo mình.
Cách định danh mang tính bản địa
Đây là cách gọi tên Gx dựa vào các địa danh hành chính tại địa bàn mà Gx đó “đóng đô”. Chúng tôi xếp cách định danh các Gx Hưng Đạo, Thọ Thành, Kim Châu, Kim Phát, Kim Hòa, Giang Sơn, Châu Sơn, Nhân Cơ, Gia Nghĩa, Quỳnh Ngọc,…vào nhóm này. Cách định danh này thể hiện sự gắn kết đạo – đời.
Chúng tôi chỉ thấy 02 Gx có cách định danh theo công thức “Buôn + X” là Gx Buôn Hô, Buôn Hằng. Điều này cũng để lại trong tôi nhiều ưu tư, trăn trở. Ban Mê Thuật là một giáo phận có rất nhiều đồng bào dân tộc thiểu số - trong đó nhiều nhất là đồng bào dân tộc Ê đê và M’nông. Tuy vậy, lướt qua địa danh các giáo xứ làm tôi băn khoăn rằng: Phải chăng vấn đề truyền giáo cho đồng bào dân tộc thiểu số chưa được chúng ta quan tâm nhiều (như Gp Kon Tum)? Hay là chúng ta đã Việt hóa các giáo xứ, giáo họ của người dân tộc thiểu số? Rõ ràng, bức tranh màu sắc văn hóa, tính bản địa của giáo phận Ban Mê Thuật cần được chú ý hơn nữa.
Kết luận
Như đã nói, bài viết này chỉ là “bước đầu” nghiêm cứu về địa danh của công giáo (chủ yếu là giáo phận Ban Mê Thuật). Hy vọng đây sẽ là gợi mở cho nhiều nhà nghiên cứu, tìm hiểu về địa danh công giáo. Ước mong rang từ những chia sẻ trên đây sẽ góp thêm một ý kiến để trong tương lai, khi có những giáo xứ mới được thành lập thì các người có trách nhiệm có thêm 1 ý kiến tham khảo.
Từ những chia sẽ trên, chúng ta thấy rằng thành phần chủ yếu của giáo phận Ban Mê Thuật vẫn là giáo dân di cư từ các địa phận Vinh, Bùi Chu, Phát Diệm…Như vậy, cách định danh trên phản ánh rõ yếu tố văn hóa vùng miền. Qua cách định danh cũng thấy được “điểm lắng” của vấn đề truyền giáo cho anh em dân tộc thiểu số của giáo phận Ban Mê Thuật.
Bên cạnh chức năng định danh, chức năng cá thể hóa đối tượng, chức năng phản ánh, do đặc thù riêng, địa danh công giáo còn có chức năng giáo dục, chức năng truyền giáo.
Từ lâu, địa danh học đã trở thành một ngành học khá thú vị. Nhiều nhà nghiên cứu suốt đời chỉ chuyên chú mỗi lĩnh vực này. Ở Việt Nam phải kể đến nhà địa danh học Lê Trung Hoa với các công trình như Địa danh học Việt Nam, Địa danh ở Tp. Hồ Chí Minh, TS. Nguyễn Kiên Truờng với công trình Những đặc điểm chính của địa danh Hải Phòng…Riêng địa danh của tỉnh Đăk Lăk cũng là một đề tài luận án tiến sĩ của Trần Văn Dũng (Những đặc điểm chính của địa danh Đăk Lăk). Kể ra thế để biết rằng, việc nghiên cứu về địa danh là một việc làm thiết thực, mang tính khoa học.
Bài viết của chúng tôi thử đặt vấn đề tìm hiểu địa danh công giáo ở giáo phận Ban Mê Thuật - chủ yếu tập trung ở hai tỉnh Đăk Lăk và Đăk Nông.
Địa danh công giáo ở Ban Mê Thuật
Tìm hiểu thực tế địa danh công giáo ở Ban Mê Thuật, chúng tôi thấy có một số đặc điểm sau đây:
Cách định danh dựa vào nguyên quán
Đây là cách định danh xuất hiện nhiều nhất. Các địa danh này thường gợi mở cho chúng ta biết rõ nguyên quán của giáo dân tại giáo xứ đó. Chẳng hạn như, các giáo xứ gốc địa phận Vinh thường có kết cấu theo công thức: “Vinh + X” như Vinh An, Vinh Hương, Vinh Hòa, Vinh Đức, Vinh Phước,… Các Gx như Quảng Đà, Nam Thiên, Hòa Bình, Quảng Nhiêu…cũng thuộc nhóm này. Không những là địa danh của giáo xứ, chúng tôi nhận thấy rằng cách đặt tên giáo họ tại một số giáo xứ cũng thể hiện rõ xu hướng này. Chẳng hạn như Gx Vinh Đức, phần đa tên gọi các giáo họ đều trùng lặp với tên của các giáo xứ ở địa phận Vinh như Xã Đoài, Phú Linh, Kẻ Tùng, Tam Đa, Mỹ Dụ, Bố Sơn… hay Gx Vinh An cũng vậy: tên gọi cả 10 giáo họ đều có gốc địa phận Vinh (Mỹ Yên, Kẻ Đọng, Xuân Hòa, Thanh Lâm, Xuân Sơn…)
Cách định danh này mang tính hoài cổ. Bởi như chúng ta biết, sau năm 1954, rất nhiều giáo dân của các địa phận Vinh, Bùi Chu, Phát Diệm đã di cư vào Nam. Nơi mãnh đất mới lạ này, tâm hồn của họ vẫn canh cánh hướng về cố hương. Cách gọi tên như vậy cũng góp phần nhắc nhớ cho con cháu biết về nguồn cội của mình.
Cách định danh đậm chất “nhà đạo”
Cách định danh này thường gọi theo tên một nhân đức, một danh xưng nào đó của Chúa Giêsu, Đức Mẹ hay các thánh như Gx Bác Ái, Gx Thánh Tâm, Gx Thánh Linh, Gx Chính Nghĩa, Gx Phúc Lộc, Gx Mẫu Tâm, Gx. Đức Hạnh, Gx Hòa An, Gx Dũng Lạc. Ở giáo phận Ban Mê Thuật chúng tôi chưa thấy cách định danh theo tên gọi của các Thánh (Gx Dũng Lạc?). Cách định danh này thấy xuất hiện nhiều ở Tổng giáo phận Tp. Hồ Chí Minh như Gx Mạctinho, Gx Phanxico, Gx Giuse, Gx Antôn…Tuy nhiên, cách định danh giáo họ, giáo khu theo tên các vị thánh lại xuất hiện khá nhiều, như giáo họ Gioan, giáo họ Antôn, giáo họ Phêrô, giáo họ Giuse (Gx Châu Sơn), giáo họ Phêrô, Antôn, Vô Nhiễm (Gx Xã Đoài), giáo họ Phêrô Tự, giáo họ Giuse thợ, giáo họ Phaolô trở lại, giáo họ Maria Mẹ Thiên Chúa, giáo họ Phanxico (Gx Thổ Hoàng)…Khác với cách định danh thứ nhất, cách định danh này mang màu sắc công giáo rõ nét. Cách gọi tên như vậy vừa có chức năng định danh, vừa có chức năng truyền giáo. Bởi vì, khi người ngoài Công giáo gọi tên những địa danh này, họ cũng đồng thời gọi tên các nhân đức, danh xưng… của tôn giáo mình.
Cách định danh mang tính bản địa
Đây là cách gọi tên Gx dựa vào các địa danh hành chính tại địa bàn mà Gx đó “đóng đô”. Chúng tôi xếp cách định danh các Gx Hưng Đạo, Thọ Thành, Kim Châu, Kim Phát, Kim Hòa, Giang Sơn, Châu Sơn, Nhân Cơ, Gia Nghĩa, Quỳnh Ngọc,…vào nhóm này. Cách định danh này thể hiện sự gắn kết đạo – đời.
Chúng tôi chỉ thấy 02 Gx có cách định danh theo công thức “Buôn + X” là Gx Buôn Hô, Buôn Hằng. Điều này cũng để lại trong tôi nhiều ưu tư, trăn trở. Ban Mê Thuật là một giáo phận có rất nhiều đồng bào dân tộc thiểu số - trong đó nhiều nhất là đồng bào dân tộc Ê đê và M’nông. Tuy vậy, lướt qua địa danh các giáo xứ làm tôi băn khoăn rằng: Phải chăng vấn đề truyền giáo cho đồng bào dân tộc thiểu số chưa được chúng ta quan tâm nhiều (như Gp Kon Tum)? Hay là chúng ta đã Việt hóa các giáo xứ, giáo họ của người dân tộc thiểu số? Rõ ràng, bức tranh màu sắc văn hóa, tính bản địa của giáo phận Ban Mê Thuật cần được chú ý hơn nữa.
Kết luận
Như đã nói, bài viết này chỉ là “bước đầu” nghiêm cứu về địa danh của công giáo (chủ yếu là giáo phận Ban Mê Thuật). Hy vọng đây sẽ là gợi mở cho nhiều nhà nghiên cứu, tìm hiểu về địa danh công giáo. Ước mong rang từ những chia sẻ trên đây sẽ góp thêm một ý kiến để trong tương lai, khi có những giáo xứ mới được thành lập thì các người có trách nhiệm có thêm 1 ý kiến tham khảo.
Từ những chia sẽ trên, chúng ta thấy rằng thành phần chủ yếu của giáo phận Ban Mê Thuật vẫn là giáo dân di cư từ các địa phận Vinh, Bùi Chu, Phát Diệm…Như vậy, cách định danh trên phản ánh rõ yếu tố văn hóa vùng miền. Qua cách định danh cũng thấy được “điểm lắng” của vấn đề truyền giáo cho anh em dân tộc thiểu số của giáo phận Ban Mê Thuật.
Bên cạnh chức năng định danh, chức năng cá thể hóa đối tượng, chức năng phản ánh, do đặc thù riêng, địa danh công giáo còn có chức năng giáo dục, chức năng truyền giáo.